چرخه‌ی عطریات (Fragrance Wheel)

حس بویایی یکی از حواس پنجگانه‌ی انسان است. ما از طریق حواس خود، اطلاعات دنیای اطراف را به

حس بویایی یکی از حواس پنجگانه‌ی انسان است. ما از طریق حواس خود، اطلاعات دنیای اطراف را به دست می آوریم. حس بویایی، در تشخیص مزه‌ی غذاهایی هم که می خوریم و مینوشیم، ذائقه ی ما را کمک می کند و خطرات گازهایی را که ممکن است در اطراف ما بوده و برای ما مضر باشد، به ما می فهماند و هشدار می دهد و ما را به سمت رایحه های مفید و جذاب، هدایت می کند. این حس در برخی از سایر جانداران به مراتب قوی تر از انسان است و از آن، نه تنها برای خوردن بلکه گاهی برای تشخیص محدوده‌ی سایر جانداران -خواه شکارچی یا طعمه- و نیز یافتن زوج مناسب کمک می گیرند. آزمایش ها نشان داده است ۹۰٪ مادرانی که فقط ۱۰ دقیقه نوزاد خود را در آغوش گرفته اند، فرزندان خود را از طریق بوی آنها شناخته اند.

شامه و ذائقه، هر دو از حس های شیمیایی ما هستند که ظاهرا اولین حس هایی هستند که در جانداران ایجاد شده است. زیرا جانداران دارای ارگانیسم بسیار ابتدایی هم، به عوامل شیمیایی واکنش نشان می دهند. این دو حس در عین حال، در تعامل نزدیک با یکدیگر هستند. حس شامه، ما را در ارتباط با گازهای اطراف و ذائقه در رابطه با اشیاء غیر گازی کمک می کند. خوردن و نوشیدن مواد غذایی که از مواد فرار و غیر فرار تشکیل شده است، هر دو حس را درگیر می کند. بوهای اطراف ما و آنچه برای خوردن و نوشیدن انتخاب می کنیم، یا مستقیما از طریق بینی به مشام می رسد یا هنگام خوردن و نوشیدن آنها. سلول های بویایی ما، با بوی اشیاء تحریک می شوند و آنها را به علائم الکتریکی تبدیل کرده، به مغز می فرستند. پس از آن، واکنش های بعدی ما آغاز می شود: از آنها لذت می بریم، بیزار می شویم، می شناسیم، خاطره ی خوب یا بد ما را تداعی می کنند یا آنکه احساس خطر می کنیم… و همه‌ی اینها در کمتر از یک هزارم ثانیه روی می دهد. به علاوه، متخصصان ثابت کرده اند که حدود ۸۰٪ مزه‌ی غذاها ناشی از بوی آنهاست.

دقیقا به دلیل همین نزدیکی این دو حس است که ما بعضی از عطریات را با مزه‌ی آنها، یعنی ترش، تند، شیرین یا حتی تلخ می شناسیم و همان گونه که گاه میل به غذایی تند داریم و گاه شیرین، عطریات هم واکنش‌های متفاوتی را در ما ایجاد می کند. با این وجود، در عطریات حس شامه، مقدم است که هم رایحه های خوش را در ذهن ما می پراکند و نگه می دارد و هم خاطرات و احساسات گذشته ی ما را از آن رایحه زنده می سازد. مطالعات نشان داده است حتی اگر موقع خواب، بوی خوشی در اطراف شخص خوابیده منتشر شود، کیفیت خواب او نیز بهتر خواهد شد.

حال ببینیم که بو یا رایحه چیست؟

«بو» یا رایحه – خوش یا ناخوش – ناشی از انتشار مواد شیمیایی فرار است که انسان و سایر جانداران با شامه ی خود آن را حس می کنند؛ برخی با میزان کمی از بو و بعضی با میزان بسیار بیشتر. البته در زبان فارسی وقتی صحبت از بو می شود، هر نوع بوی خوب و بد را شامل میشود و وقتی بوی چیزی مانند خوراکی‌ها، میوه‌ها و مواد آرایشی، خوش باشد، رایحه یا اصطلاحا کلمه ی «عطر را به کار می برند»

موضوع قابل توجه آن است که قدرت درک و تحلیل بو و رایحه نزد اشخاص، متفاوت است و با افزایش سن، کاهش می یابد. همچنین زنان نسبت به مردان، حساسیت بیشتری به بوهای مختلف دارند؛ به خصوص وقتی که باردار هستند، میل یا تنفر آنها نسبت به بوهای مختلف شدت می یابد.

مطالعات تخصصی درباره ی قدرت استشمام بوی مواد گوناگون از سوی افراد مختلف، در دهه‌ی ۱۸۷۰ در آلمان، انجام و لغت “Olfaktometric” به معنی «قدرت درک رایحه مرسوم شد که از طریق آن، میزان توانایی استشمام بو و رایحه براساس تمرکز بو در یک ماده، شدت آن و میزان لذت بخشی آن محاسبه می شود.

تمرکز بو یا رایحه وقتی است که ۵۰٪ از مردم بویی را حس کنند. شدت بو را هم در ۶ درجه یعنی: بدون بو – صفر، آستانه ی درک یا خیلی ضعیف – ۱، ضعيف – ۲، مشخص – ۳، قوی -۴، خیلی قوی – ۵ و غیرقابل تحمل – ۶، تقسیم کرده اند. درجه‌ی لذت بخشی از یک رایحه یا تنفر از آن نیز بستگی به میزان تمرکز و شدت بو دارد و از شديد تنفرآميز تا قويا لذت بخش درجه بندی شده است. همچنین ویژگی یک رایحه، در ارزیابی آن مؤثر است و آن، تمایز یک رایحه از سایر بوهاست؛ مانند دلپذیر، شیرین، معطر، تند، سوزاننده، گند، گرم، خشک و ترش.

در هر حال، حس بویایی انسان، از جمله ی اولین حواسی است که می تواند با استشمام یک رایحه، احساس لذت و راحتی ایجاد نماید یا احساس بیزاری و بی قراری و در صورت شدت و تمرکز بیش از حد یک رایحه، احساس تنگی نفس، سوزش بینی و چشم و ریزش اشک. بی دلیل نیست که هنر عطاران، از قدیم الایام، در راه کشف، استخراج، جداسازی بوهای ناخوشایند و ترکیب رایحه‌های دلپذیر بر مدار ایجاد لذت، شادی و آرامش چرخیده است. البته در این مسیر دلپسند، عطاران تنها نیستند که طراحان، هنرمندان، معماران و حتی دانشمندان نیز به آنها پیوسته اند و در برندسازی هتل ها، برندسازی باشگاه ها ،برندسازی اتومبیل های جدید و … از فنون ایجاد بوی خوش برای مهمانان و مشتریان خود بهره می برند. کاربرد بوی خوش به این مکان ها و اموال محدود نمی شود حتی برای مقابله با ترس بیماران ناشی از تنهایی در اتاق های MRI بوی اسانس وانیل منتشر می کنند و جهت مقابله با سر و صدای بیش از اندازه در سالن های بورس، خوشبو کننده های مختلف به کار می رود.

چرخه‌ی عطریات (Fragrance Wheel)

چرخه‌ی عطریات (Fragrance Wheel)

چرخه‌ی عطریات (Fragrance Wheel)

هر چند که اسم گروه‌ها یا خانواده های عطریات به اندازه ی کافی روشن است، اما بیشتر مردمی که از آنها استفاده می کنند یا مایل به خرید عطریات موردنظر و مناسب خود هستند، ممکن است در انتخاب گروه عطریات مورد علاقه ی خود، دچار مشکل شوند. بر این اساس، یک مشاور صنعت عطرسازی به نام «مایکل ادواردز» در سال ۱۹۸۳ همه‌ی خانواده های عطریات را در یک دایره یا چرخه به شکل زیر جای داد تا کلیه‌ی فروشندگان عطریات و همه‌ی خریداران بتوانند با یک نگاه بر این دایره، عطر مطلوب خود را بیابند.

البته ادواردز در چرخه‌ی ابتکاری خود، چهار گروه گل‌ها، شرق، تازه و چوب را در اطراف چرخه و گروه سرخسی را در مرکز چرخه قرار داده است که مجموع پنج گروه استاندارد عطریات را تشکیل می شود.

نشان های یک ماده‌ی معطر

نت و نشان های یک ماده‌ی معطر

نت و نشان های یک ماده‌ی معطر

یکی از مسائل مهم در ساخت، عرضه، نمایش و بالأخره فروش یک عطر نت ها (Notes) یا ترکیبات سه گانه ی آن است که به محض کاربرد عطریات – مثل افشاندن یا باز کردن در شیشه‌ی آنها به دنبال هم بروز می کنند و رایحه ی خود را به مشام می رسانند، از جمله رایحه‌ی اولیه یا فوقانی که در اولین تماس شامه با عطریات و مایع درون شیشه ها حاصل میشود – یعنی همان رایحه ای که بلافاصله پس از باز کردن شیشه ی عطریات یا افشاندن مایع درون شیشه ی آن، استشمام می کنیم. دوم و سوم، رایحه های ماندگار میانی و پایانی با پایه‌ی آن عطر که به ترتیب حدود چندین دقیقه تا چند ساعت پس از مصرف عطر، به مشام می رسد. این سه قسمت، درون شیشه ی یک مایع خوشبو کننده کاملا متمایز است و با شناخت و تفکیک درست آنها، می توان در نحوه‌ی انتخاب عطر موردنظر به نحو مطلوب تری اقدام نمود.

در عطریات دارای الکل، مخلوطی از آب و الکل به عنوان حلال مواد معطر به کار می رود. هنگامی که ما این مایع را (اودو کلن، او دو توالت، اودوپرفیوم و پرفيوم) بر پوست خود می افشانیم یا مینشانیم، گرمای بدن و وجود الكل، این مایع خوشبو را تبخیر می کند و همراه خود و ظرف چندین ساعت بسته به نوع و اصالت مایع علائم سه گانه‌ی آن را سریع، به ملایمت یا به کندی در اطراف ما پراکنده می سازد. درجه ی شدت و ضعف تبخیر و نیز دوام رایحه پس از مصرف، میزان چسبندگی و پایداری آن و نیز نحوه‌ی طبقه بندی علائم آن را تعیین می کند.

  • نشان اولیه یا فوقانی آن رایحه ای که در لحظات و دقایق نخستین استعمال یک عطر به مشام می رسد و شامل ملکول‌های کوچک و سبک و شدیدا فرار است، نشان یا علامت اولیه (First note) نام دارد و احساس ابتدایی فرد از مصرف آن ماده ی معطر را تشکیل می دهد. به همین خاطر، این رایحه در فروش یک مایع خوشبو بسیار مؤثر است و آن را با سه خصوصیت تازه، قوی و تند می سازند. در قریب به اتفاق همه‌ی عطریات، ترکیباتی از رایحه های مرکبات و زنجبیل، مواد مشترک نشان اولیه را تشکیل می دهد. اما لازم به ذکر است که انتشار رایحه ی اولیه، یکی از شگردهای فروشندگان یک مایع خوشبوست تا به سرعت شامه‌ی مشتری یا یک خریدار بالقوه را تحت تأثیر قرار دهند و عطر را فروخته و سریع بسته بندی نمایند و تحویل دهند. به زبان ساده تر، نشان اولیه، نباید مبنای خرید هیچ یک از انواع عطریات قرار گیرد.
  • نشان میانی یا ثانویه: پس از آنکه نشان اولیه تبخیر، منتشر و محو میشود، رایحه میانی یا ثانویه‌ی (Heart notes / Middle notes) یک مایع خوشبو، ظاهر میشود. نیاز به گفتن نیست که این نشان، رایحه‌ی اصلی یک مایع خوشبو را تشکیل می دهد که پس از غلبه بر تندی بوی نشان اولیه و چند دقیقه پس از استعمال مایع خوشبو، طبیعت خود را به ملایمت نشان می‌دهد و رایحه ی آن تقریبا تا یک ساعت، پایدار است و بوی خود را همچنان حفظ می کند. به همین دلیل، سازندگان عطریات، این قسمت را نرم و متعادل می سازند. ضمناً، انتشار ملایم رایحه‌ی میانی قبل از بروز رایحه‌ی پایانی، از انتشار بوی ناخوشایند آغازین رایحه‌ی پایانی هم جلوگیری می کند و در واقع، آن را پوشش میدهد و پنهان میدارد.
  • نشان پایانی یا تحتانی (قاعده): تقریبا همزمان با لحظات پایانی تبخیر رایحه‌ی ثانویه ی یک عطر، بوی پایانی یا نهایی آن (Base notes/ End notes) به مشام می رسد که بسته به اصالت عطر و کیفیت مواد نگهدارنده‌ی آن، ممکن است تا چند ساعت دوام داشته باشد. این نشان که از ملکولهای سنگین و بزرگ درست شده، بسیار دیر محو می شود و نشان از عمق و پایداری یک مایع خوشبو دارد. ترکیبات این نشان، معمولا غنى و ژرف بوده و طوری ساخته و ممزوج می شوند که تا حدود ۳۰ دقیقه پس از مصرف، بوی آنها ظاهر نشود یا وقتی که ظرف محتوی آنها خشک شد، ته نشین شوند یا رسوب کنند. بوی نامطبوع عطریات مانده و مصرف نشده یا خشک شده، ناشی از غلبه ی بوی رسوب و ته نشین شدن این مواد است. معمولا مشک آهو، صمغ خس خس و سایر صمغ ها برای پایه ی این نشان استعمال می شود. برخی از نشان های پایانی عطریات، به خصوص آنها که مواد معطره‌ی حیوانی دارند، حتی تا ۲۴ ساعت پس از مصرف نیز به مشام می رسند.

البته این نشانها در یک شیشه ی عطر، به همین سادگی کنار هم قرار نمی گیرند. عطارها و متخصصان عطرهای جدید، مانند یک رهبر ارکستر، باید چنان این نشانها و مواد را با هم ترکیب کنند که عطر حاصله مانند یک آهنگ گوش نواز زیبا، شامه نواز و دلربا باشد و با آنها، نگهدارنده هایی همراه کنند تا مدتی بوی اصلی خود را حفظ نمایند، مانند ضبط صدای یک اجرای زیبای ارکستر، بر روی نوار یا لوح فشرده.

حسام عالمیان

حسام عالمیان هستم، مهندس مکانیک و از اولین فارغ التحصیلان کارشناسی ارشد کارآفرینی دانشگاه تهران. بیش از 12 سال می باشد که در فضای کسب و کار و اکوسیستم استارتاپی کشور هستم. مدتی زیادی است که بر روی تاثیرات بو و رایحه مطالعات گسترده ای دارم و اولین قدم های مهم را در این حوزه با راه اندازی فروشگاه تخصصی عودآنلاین oudonline.ir برداشتم. و در قدم بعدی با توجه به تاثیرات بینظیر رایحه بر فعالیت های بازاریابی و برندینگ، مفتخرم بعنوان اولین فردی که بصورت تخصصی روی موضوع بسیار مهم بازاریابی رایحه ای در ایران فعالیت میکند، در خدمت شما باشم.

Leave a Comment